สารานุกรมไทย
สำหรับเยาวชน เมนู 17
เล่มที่ ๑๗
เรื่องที่ ๑ ช้างเผือก
เรื่องที่ ๒ ฉันทลักษณ์ไทย
เรื่องที่ ๓ ระบบนิเวศ และความสัมพันธ์ระหว่างธรรมชาติกับสิ่งมีชีวิต
เรื่องที่ ๔ โรคตับอักเสบจากไวรัส
เรื่องที่ ๕ ของเสียที่เป็นอันตราย
เรื่องที่ ๖ การตั้งถิ่นฐานของมนุษย์
เรื่องที่ ๗ ปอแก้วปอกระเจา
เรื่องที่ ๘ พืชเส้นใย
เรื่องที่ ๙ การปรับปรุงพันธุ์พืช
เรื่องที่ ๑๐ ข้าวสาลี
รายชื่อผู้เขียน

สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ / เล่มที่ ๑๗ / เรื่องที่ ๓ ระบบนิเวศและความสัมพันธ์ระหว่างธรรมชาติกับสิ่งมีชีวิต / สำหรับเด็กระดับกลาง

สำหรับเด็กระดับกลาง
ระบบนิเวศ หมายถึง ระบบของสิ่งมีชีวิต ซึ่งอยู่ได้ด้วยตัวเอง และมีความสัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อมที่อยู่โดยรอบ

ในระบบนิเวศอันใดอันหนึ่ง ย่อมประกอบขึ้นด้วยองค์ประกอบสำคัญสองส่วน คือ องค์ประกอบที่มีชีวิต และองค์ประกอบที่ไม่มีชีวิต
สัตว์กินพืชเป็นอาหาร
สัตว์กินพืชเป็นอาหาร
องค์ประกอบที่มีชีวิต แบ่งย่อยออกได้เป็น

ผู้ผลิต
เช่น พืช ซึ่งสามารถสร้างอาหารได้ด้วยตัวเองจากเกลือแร่ใน ดินและน้ำเพราะมีสารสีเขียวชื่อว่าคลอโรฟีลล์ ทั้งนี้โดยความช่วยเหลือจากพลังงานแสงอาทิตย์

ผู้บริโภค ซึ่งสร้างอาหารไม่ได้ต้องกินพืชและสัตว์อื่นๆ เป็นอาหาร ตัวอย่างของผู้บริโภค ได้แก่ วัว ควาย เสือ สุนัข แมว ไก่ และอื่นๆ

ผู้ย่อยสลาย
ซึ่งปรุงอาหารเองไม่ได้ ต้องอาศัยซากของสิ่งมีชีวิตอื่นๆ เป็นอาหาร ได้แก่ จุลินทรีย์ต่างๆ เป็นต้น
สัตว์กินเนื้อเป็นอาหาร
สัตว์กินเนื้อเป็นอาหาร
ส่วนองค์ประกอบที่ไม่มีชีวิต แบ่งย่อยออกได้เป็น

อนินทรียสาร
เช่น ออกซิเจน น้ำ คาร์บอนไดออกไซด์

อินทรียสาร
เช่น โปรตีน คาร์โบไฮเดรต ไขมัน ซึ่งพืชและสิ่งมีชีวิตขนาดเล็ก  สังเคราะห์ขึ้นมาจากอนินทรียสาร

ภูมิอากาศ เช่น แสง น้ำฝน และความชื้น
การชะล้างจากผิวหน้าดินที่ถูกทำลาย
การชะล้างจากผิวหน้าดินที่ถูกทำลาย
เนื่องจากสิ่งมีชีวิตในระบบนิเวศ ต้องกินอาหาร ซึ่งได้แก่สิ่งมีชีวิตด้วยกัน ถ้าไม่กินพืช ก็ต้องกินสัตว์ หรือกิน ทั้งพืช ทั้งสัตว์ จึงเกิดการถ่ายทอดพลังงานจากชีวิตหนึ่งไปสู่อีกชีวิตหนึ่ง การถ่ายทอดพลังงานนี้เราเรียกว่า ห่วงโซ่อาหาร แบ่งออกได้เป็นสามรูปแบบ คือ แบบการล่าเหยื่อ แบบปรสิต และแบบซากอินทรีย์

โซ่อาหารแบบการล่าเหยื่อ
เป็นโซ่อาหารที่เริ่มจากพืช ไปยังสัตวฺ์เล็ก แล้วต่อไปยังสัตว์ใหญ่กว่า เช่น หญ้าเป็นอาหารของกวาง และกวางเป็นอาหารของเสืออีกต่อหนึ่ง

โซ่อาหารแบบปรสิต เป็นโซ่อาหารที่เริ่มจากสัตว์ใหญ่ไปหาสัตว์เล็กตามลำดับ เช่น กวางถูกเห็บและไรกัดกินเลือดเป็นอาหาร ส่วนเห็บ ไร ก็ถูกบัคเตรีกิน และบัคเตรีก็ถูกไวรัส ซึ่งมีขนาดเล็กกว่ากินอีกทอดหนึ่ง

โซ่อาหารแบบซากอินทรีย์
เป็นโซ่อาหารที่เริ่มต้นจากซากชีวิตที่ตายแล้ว ไปยังสิ่งมีชีวิตเล็กๆ เช่น ซากหนูที่ตายแล้ว ถูกย่อยสลายโดยบัคเตรี ซึ่งเป็นสิ่งมีชีวิตเล็กๆ ที่ มองไม่เห็นด้วยตาเปล่า เมื่อบัคเตรีมีจำนวนเพิ่มขึ้น ก็จะมีแมลงมากัดกินบัคเตรีอีกต่อหนึ่ง

ในระบบนิเวศสิ่งที่ไม่มีชีวิต จะทำหน้าที่เป็นสิ่งแวดล้อมให้แก่สิ่งที่มีชีวิต เพราะเป็นผู้เกื้อหนุนพลังงาน และสสาร ให้กับสิ่งมีชีวิตทั้งหมด ซึ่งทำให้เกิดการแลกเปลี่ยนพลังงาน และสสาร ระหว่างสิ่งมีชีวิตกับสิ่งไม่มีชีวิต ในขณะที่สิ่งมีชีวิตทำหน้าที่เป็นผู้ผลิต ผู้บริโภค และผู้ย่อยสลาย โดยมีผู้ย่อยสลายเป็นตัวสำคัญที่สุด ในการเชื่อมโยงสิ่งมีชีวิตให้หมุนเวียนเป็นวัฎจักรอยู่ในระบบนิเวศ

ความสมดุลของระบบนิเวศย่อมจะคงอยู่ได้ ตราบเท่าที่มีความหลากหลายของชีวิตภายในระบบ ทำให้เกิดความสัมพันธ์ที่เป็นระเบียบ และซับซ้อน แต่ถ้าองค์ประกอบส่วนหนึ่งส่วนใดถูกทำให้กระทบกระเทือน แม้เพียงเล็กน้อย ผลกระทบนั้น ก็จะถูกส่งทอดต่อไปยังองค์ประกอบอื่นๆ ทั่วทั้งระบบ ถ้าความกระทบกระเทือนนั้น เกิดขึ้นเพียงเล็กน้อย ก็สามารถปรับตัวเข้าสู่สภาวะแห่งความสมดุลได้ใหม่ ระบบนั้นก็คงอยู่ต่อไปได้ แต่ถ้าผลกระทบนั้น รุนแรงเกินกว่าที่ระบบจะปรับตัวให้เข้าสู่สภาวะสมดุลได้ ระบบทั้งระบบ ก็จะแตกสลายลง

มนุษย์เป็นองค์ประกอบสำคัญอันหนึ่งของระบบนิเวศ มนุษย์สามารถเป็นได้ทั้งผู้สร้าง และผู้ทำลาย การทำลายสิ่งแวดล้อม อันได้แก่ ป่าไม้ อากาศ น้ำ และดิน จนเสื่อมโทรม และสูญเสียสภาพนั้น อาจทำให้ระบบนิเวศของเราแตกสลายลง จนไม่อาจกลับคืนสู่สภาวะสมดุลได้อย่างเดิม

เราจึงไม่ควรทำตัวเป็นผู้ทำลายสิ่งแวดล้อม แต่ต้องเป็นผู้สร้างที่ดี โดยรู้จักใช้ และรู้วิธีถนอมรักษาทรัพยากรธรรมชาติ คือ ป่าไม้ อากาศ น้ำ และดิน ให้ระบบนิเวศของเราคงอยู่ในสภาวะสมดุล เพื่อความผาสุก และความอยู่รอดปลอดภัยร่วมกันของพวกเราทุกคน
หัวข้อก่อนหน้า หัวข้อถัดไป