สำหรับเด็กระดับกลาง (๑๒ -๑๔ ปี) - สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ
 
สารานุกรมไทย
สำหรับเยาวชน  เมนู 38
เล่มที่ ๓๘
เรื่องที่ ๑ ลายไทย-ลายกระหนก
เรื่องที่ ๒ บายศรี
เรื่องที่ ๓ การอุดมศึกษา
เรื่องที่ ๔ แก้วมังกร
เรื่องที่ ๕ มะพร้าวน้ำหอม
เรื่องที่ ๖ การผลิตยารักษาโรค
เรื่องที่ ๗ รังสี
เรื่องที่ ๘ โรคกระดูกและข้อในเด็ก
เรื่องที่ ๙ โรคพันธุกรรมในเด็ก

สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ / เล่มที่ ๓๘ / เรื่องที่ ๑ ลายไทย-ลายกระหนก / สำหรับเด็กระดับกลาง (๑๒ -๑๔ ปี)

 สำหรับเด็กระดับกลาง (๑๒ -๑๔ ปี)
     ลายไทยพลิ้วไหววงวาดพิลาสเหลือ
ล้วนกระหนกเป็นหลักประจักษ์เจือเถาเครือกระจังประจำยาม
พุ่มข้าวบิณฑ์เฟื่องอุบะเทพนมกรวยเชิงน่าชมก้านขดข้าม
บัวกระหนกรักร้อยดอกลอยงามระบือนามพริ้งพรายลายไทยเอย

ศิลปะการตกแต่งในวัฒนธรรมไทยมีการเขียน การสลัก การปั้นปูนสำหรับประดับประดาสถานที่สำคัญและวัตถุสิ่งของ โดยใช้ลวดลาย ที่เรียกว่า ลายไทย หรือลายกระหนก

ลวดลายกระหนกเปลวที่ตู้พระธรรม สมัยอยุธยา ที่หอสมุดแห่งชาติ กรุงเทพฯ
การที่ได้ชื่อว่า ลายไทย หรือลายกระหนก เพราะลายไทยมี กระหนก ประกอบอยู่ด้วยเสมอ คำว่า "กระหนก" แปลว่า ทอง ท่านผู้รู้สันนิษฐานว่า ลายกระหนก แต่เดิมหมายถึง ลายทองที่เขียนตู้พระธรรม ต่อมาความหมายเปลี่ยนไปเป็นรูปลักษณ์ของตัวลาย ส่วนคำว่า "ลายไทย" นั้นเพิ่งใช้ในสมัยรัตนโกสินทร์

ลวดลายปูนปั้นประดับเจดีย์รายองค์หนึ่งในวัดพระศรีรัตนมหาธาตุ จังหวัดลพบุรี
ลายไทยมีประวัติความเป็นมานานนับพันปี ต้นแบบของลายไทยคือลวดลายในศิลปะอินเดียโบราณ มีเค้าอยู่ในสมัยศิลปะทวารวดี ซึ่งเป็นสมัยที่พระพุทธศาสนาเผยแผ่เข้าสู่สุวรรณภูมิ จึงอาจกล่าวได้ว่า ลายไทยเข้ามาพร้อมกับพระพุทธศาสนา  

ลักษณะลวดลายกระหนกในสมัยต่างๆ (ภาพโดย สันติ เล็กสุขุม)
ลายไทยได้รับการพัฒนามาอย่างต่อเนื่องทั้งรูปลักษณ์และลวดลาย ด้วยจินตนาการและภูมิปัญญาของช่างไทย

ด้านรูปลักษณ์
ลายกระหนกในลายไทยแต่แรกเริ่มมีรูปร่างเหมือนเลข ๑ ที่มีหัวจุก ต่อมาในสมัยทวารวดี ลายกระหนกมีลักษณะที่ปัจจุบันเห็นว่าคล้ายใบผักกูด โดยมีขอบใบเป็นหยักโค้ง จึงตั้งชื่อเรียกว่า กระหนกผักกูด กระหนกลวดลายแบบเขมรที่พบในไทย เช่น ที่ปราสาทพนมรุ้ง มีลักษณะรูปทรงที่ล่ำสัน กระหนกแบบหริภุญชัยมีลักษณะเด่น คล้ายรูปใบไม้ก้านม้วนใบพลิก กระหนกแบบสุโขทัยมีลักษณะเป็นแถววงโค้งเรียงซ้อนสลับคล้ายแบบล้านนา โดยก่อนสมัยอยุธยา ลายกระหนกยังได้รับอิทธิพลของขอมหรือเขมรโบราณ ครั้นถึงสมัยอยุธยาลวดลายบางลงและลดความซับซ้อนลง ต่อมา ในสมัยอยุธยาตอนปลาย ลายกระหนก มีความวิจิตรและประณีตจนถือกันว่าเป็นงานชั้นครู ซึ่งเป็นแบบอย่างมาถึงสมัยรัตนโกสินทร์

ลวดลายกรวยเชิง ปูนปั้นประดับส่วนล่างของผนัง ที่วัดส้ม จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

ช่างไทยนำกระหนกมาผูกเป็นลวดลายโดยได้รับแรงบันดาลใจจากธรรมชาติที่อยู่รอบตัว ทั้งต้นไม้ ใบไม้ ดอกไม้ และเถาวัลย์ ล้วนเป็นแม่แบบในการประดิษฐ์ลายกระหนกที่อ่อนช้อย สวยงาม และมีมากมายหลายลักษณะ เช่น ลายพรรณพฤกษา ลายเครือเถา ลายประจำยาม ทั้งนี้ ในการออกแบบลวดลายต้องคำนึงถึงพื้นที่ที่จะใช้ประดับ ลวดลายจะต้องเหมาะสมกับพื้นที่ เช่น ลายกรวยเชิง เหมาะสำหรับประดับพื้นที่ส่วนล่างของผนัง ส่วนลายเฟื่องอุบะเหมาะที่จะใช้ประดับพื้นที่ส่วนบนของผนัง

ลวดลายเฟื่องอุบะ ปูนปั้นประดับส่วนบนของผนัง ที่วัดส้ม จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
สิ่งแวดล้อมทางสังคมและวัฒนธรรมมีอิทธิพลต่อการเปลี่ยนแปลงของลายไทย-ลายกระหนก จากที่เคยใช้ประดับประดา อยู่แต่ในวัดหรือในวัง ก็แพร่หลายสู่สังคมในวงกว้าง  ส่วนด้านรูปลักษณ์ แม้ในปัจจุบันลายไทย-ลายกระหนก จะเป็นลวดลายเอกลักษณ์ประจำชาติ แต่ก็ยังมีความหลากหลาย โดยอาจแบ่งได้เป็น ๓ กลุ่ม ได้แก่

ลวดลายตู้พระธรรม ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร กรุงเทพฯ
นำลายกระหนกมาผูกประกอบกับลายรูปสัตว์ ใบไม้ ดอกไม้
กลุ่มที่ ๑ แบบฉบับแห่งชาติ

ลายกระหนกมีหลักเกณฑ์และสัดส่วนเฉพาะ ใช้ในงานช่างหลวง งานช่างจากกรมศิลปากร และจากครูช่างสังกัดสถาบันการศึกษา

ลวดลายกระหนกที่ศาลาสำราญมุขมาตย์ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร กรุงเทพฯ

กลุ่มที่ ๒ แบบท้องถิ่น

ลายกระหนกมีเอกลักษณ์เฉพาะถิ่น โดยถ่ายทอดกันในท้องถิ่นจากรุ่นสู่รุ่น ปัจจุบันกำลังถูกกลุ่มแบบฉบับแห่งชาติ แทนที่เป็นส่วนใหญ่ แต่ก็ยังมีบางท้องถิ่นที่สามารถดำรงเอกลักษณ์ส่วนใหญ่ของตนไว้อย่างเหนียวแน่น เช่น ลวดลายงานเขียนสีเรือกอและของภาคใต้

ลวดลายเขียนสีบนเรือกอและ จังหวัดปัตตานี

กลุ่มที่ ๓ แบบร่วมสมัย

ลายกระหนกกลุ่มนี้สะท้อนลักษณะเฉพาะตัวของช่างหรือศิลปินปัจจุบัน โดยไม่เคร่งครัดตามแบบฉบับแห่งชาติ

ลวดลายกระหนกแบบร่วมสมัย ฝีมือสันติ  เล็กสุขุม

ลายไทย-ลายกระหนกมีเอกลักษณ์โดดเด่น เป็นสาระสำคัญของลวดลายประดับตามศิลปะไทย พัฒนาการอันยาวนาน ของลายไทย-ลายกระหนก สะท้อนให้เห็นความยืดหยุ่น ในด้านรูปลักษณ์ การออกแบบ และการนำไปใช้งาน ตามเอกลักษณ์อย่างไทยได้เป็นอย่างดี
หัวข้อก่อนหน้า หัวข้อถัดไป